Fotografie en vergankelijkheid

Tot en met 12 augustus presenteert het Stedelijk Museum Amsterdam Forever Young?, een tentoonstelling over de relatie tussen fotografie en vergankelijkheid. In vijf zalen worden zowel foto’s getoond die vergankelijkheid in beeld brengen als werken die onderhevig zijn aan verval. Ik vraag curator Fabienne Chiang hoe deze tentoonstelling tot stand is gekomen. 

Berend Strik, Punch Bag 1, 2002. Collectie Stedelijk Museum Amsterdam. Foto: Freewheel Stories

Waar gaat 'Forever Young?' over en waarom vindt het Stedelijk het belangrijk deze expositie te maken?

''Forever Young? legt de band tussen fotografie en vergankelijkheid vanuit de restauratieproblematiek van fotografie. De tentoonstelling laat zien dat vergankelijkheid niet alleen het onderwerp is van fotografie, maar ook dat foto’s zelf veranderen door de tijd heen door te verkleuren of te verbleken. Sommige kunstenaars en fotografen imiteren deze esthetiek in hun werk (bijv. Tracey Moffatt, Plantation, 2009) of gebruiken de veroudering van het object als metafoor, zoals Émeric Lhuisset dat doet in het werk I Heard the First Ring of My Death (2010-2011). Het medium fotografie is een van de gevoeligste die wij verzamelen, omdat de chemische processen op het oppervlak van een foto altijd in beweging zijn. Onder invloed van licht, relatieve vochtigheid en warmte kunnen de kleurverhoudingen van een foto worden aangetast. Dit uit zich in de vorm van verkleuring of vervagen van foto’s. C-prints zijn er bijzonder gevoelig voor. Omdat de restauratiemogelijkheden van fotografie maar beperkt zijn, moet het museum extra goed zorg dragen voor het behoud van deze objecten. In het depot, waar het koud en donker is, kunnen deze veranderingsprocessen worden vertraagd. Hierdoor is de afbreuk van de pigmenten minder snel. Door het gevoelige karakter van fotografie ben je als conservator in een moeilijke positie: je wilt werken laten zien aan het publiek, maar je draagt ook zorg voor de objecten zodat deze voor de toekomst kunnen worden bewaard. Er bestaat natuurlijk ook de mogelijkheid om een foto te vervangen door een nieuwe druk, indien de maker en het museum dit wensen, maar er is geen algemene formule die hierbij kan worden toegepast. Sommige kunstenaars vinden het afwijken van kleur geen thema, ze spelen er zelfs mee (Hans Aarsman bijv.) en anderen zijn er heel precies in. Bepaalde kunstenaars, zoals Craigie Horsfield, weigeren zelfs om meer dan één oplage van hun werk te maken – deze foto’s kunnen dus nooit worden vervangen. Als museum vinden we het uiterst belangrijk om de fotograaf of kunstenaar bij deze beslissing te betrekken. In overleg met Ger van Elk is bijvoorbeeld het mixed-media werk C’est moi qui fais la musique (1974) in 2000 vervangen. In dit werk heeft Van Elk acrylverf en fotografie gecombineerd en daardoor zag je de verkleuring vooral op het fotografische gedeelte van het werk. De nieuwe versie van het werk is gemaakt met een andere fotografische procedé. Hierdoor is niet alleen het object veranderd, maar ook de techniek waarmee het werk is vervaardigd en daarmee ook de materiaal-technische eigenschappen van het object. Wat betekent dit voor kunstmusea? Traditioneel zijn deze namelijk verzamelaars van fotografische objecten, waarvan de historische laag en de documentaire waarde net zo belangrijk zijn als de esthetische vorm. Ook ondervraagt dit de definitie van fotografie: is een foto een object, een beeld – of zelfs iets daartussen? Vooral in een tijd waarin alles gedigitaliseerd wordt en meer en meer mensen toegang hebben tot fotografie is dit een belangrijke vraag. We hopen dat de tentoonstelling niet alleen inzicht kan geven in de restauratieproblematiek van fotografie, maar er ook toe leidt dat de bezoekers na gaan denken over wat fotografie überhaupt is. Aanleiding voor de tentoonstelling was het onderzoeksproject ‘Photographs and Preservation. How to Save Photographic Works for the Future?’, waarbinnen de Universiteit Leiden drie promotieonderzoeken begeleidt. Het project is onderdeel van het programma Science4Arts, gefinancierd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).''

Tracey Moffatt, Plantation, 2006. Foto uit een serie van 12. Collectie Stedelijk Museum Amsterdam, schenking Pieter en Marieke Sanders, 2014

Hoe is de selectie van de kunstenaars tot stand gekomen?
 

''De tentoonstelling is in het kader van Stedelijk Turns ontwikkelt, een programmalijn die speciale aandacht besteedt aan onze eigen collectie. Een grote deel van onze fotografie collectie (ca. 12.000 objecten) bestaat uit het werk van Nederlandse fotografen en kunstenaars. Werkend binnen de grenzen van onze eigen collectie, wilden we niet alleen voor de hand liggende voorbeelden laten zien. We zagen de tentoonstelling ook als een kans werken te tonen die nooit eerder in het Stedelijk te zien waren, zoals het werk van Tracey Moffatt en dat van Émeric Lhuisset.''

Fotografie fascineert mensen al sinds haar uitvinding
— Fabienne Chiang

Ger van Elk, Russian Diplomacy, 1974. Collectie Stedelijk Museum Amsterdam. Foto: Rik Klein Gotink

Waarom is juist fotografie een geschikt medium om te contempleren over leeftijd, veroudering en vergankelijkheid?

''Fotografie fascineert mensen al sinds haar uitvinding, omdat het medium een moment in de tijd vast legt. Dit is altijd in het verleden, terwijl de wereld voortdurend aan het veranderen is. Daarom functioneert de foto als simulacrum voor herinneringen, van mensen, plekken of gebeurtenissen. Maar de foto – als object – is ook onderhevig aan vergankelijkheid. Dit maakt de taak van musea en instellingen die objecten op de lange termijn willen bewaren moeilijk.''

Wijnanda Deroo, Amsterdam nr. 2, 1985, collectie Stedelijk Museum Amsterdam

Welke exposities die er binnenkort op de agenda staan, mogen we echt niet missen?

''Samen met Hripsimé Visser, conservator fotografie en curator van de tentoonstelling Forever Young? ben ik druk bezig met de tentoonstelling Günther Förg: A Fragile Beauty, open vanaf 26 mei. Förg is een kunstenaar die goed is vertegenwoordigd in onze collectie en die vaak onderdeel was van diverse (collectie)presentaties in het Stedelijk. In 1985 exposeerde Förg samen met Jeff Wall monumentale foto’s en in 1995 werd een solotentoonstelling gemaakt met zijn schilderijen. De aankomende tentoonstelling A Fragile Beauty belooft een interessante relatie te leggen tussen Förgs fotografie en zijn beeldende kunst – iets wat in het verleden nog nooit in het Stedelijk is gedaan.''

De tentoonstelling Forever Young is nog tot en met 12 augustus 2018 te bezichtigen